Authentiek leiderschap bij vastzittende organisaties

·

Er zijn organisaties waar vergaderingen al jaren op dezelfde manier verlopen, waar dezelfde mensen het woord nemen en dezelfde onderwerpen stranden op dezelfde bezwaren. Als u dat patroon herkent, is de vraag zelden wat er aan de agenda mankeert. De vraag is wie er aan tafel zit en in welke rol.

Wat een patroon in stand houdt

Organisatiepatronen zijn zelden toevallig. Ze zijn ontstaan omdat ze ooit werkten, of omdat niemand er belang bij had ze te doorbreken. In familiebedrijven ziet men dit bijzonder helder: de oprichter heeft een werkwijze ingeslepen die de tweede generatie overneemt, niet omdat die werkwijze de beste is, maar omdat afwijken voelt als kritiek op de grondlegger.

Patronen zijn in die zin geen tekortkomingen van individuen, maar uitkomsten van een systeem dat zichzelf reproduceert. Wie daarin verandering wil brengen, stuit op weerstand die niet altijd expliciet is. Soms uit die weerstand zich in een vriendelijk ‘we kijken ernaar’, soms in een agenda die telkens te vol blijkt voor het betreffende onderwerp.

Het is verleidelijk om dan te zoeken naar een betere procedure, een nieuw overlegmodel of een externe adviseur die de boel lostrekt. Maar de ervaring leert dat procedurele oplossingen zelden beklijven als de mensen die de procedure moeten uitvoeren, niet bereid zijn hun eigen aandeel in het patroon te onderzoeken. Dat onderzoek begint bij de leidinggevende.

De rol van persoonlijke integriteit

Persoonlijke integriteit is een begrip dat in managementliteratuur vaak wordt gereduceerd tot ‘doen wat je zegt’. Dat is een te smalle definitie. Integriteit in de context van leiderschap gaat ook over de bereidheid om te erkennen wat u niet weet, wat u vermijdt en waar uw eigen belangen uw oordeel kleuren.

Een directeur die in vergaderingen altijd het laatste woord neemt, niet omdat hij de meeste informatie heeft maar omdat stilte hem ongemakkelijk maakt, handelt niet integer in deze ruimere zin. Hij vult een onzekerheid op met gedrag dat zijn positie bevestigt, maar dat tegelijk de ruimte voor anderen verkleint. Het effect op de besluitvorming is merkbaar: alternatieven worden minder goed onderzocht, afwijkende signalen worden zachter geformuleerd.

Integriteit vraagt in dit verband om zelfreflectie die verder gaat dan een jaarlijks functioneringsgesprek. Het vraagt om de bereidheid om te zien hoe de eigen stijl, de eigen gewoonten en de eigen angsten de organisatie vormen. Dat is ongemakkelijk werk, en het is begrijpelijk dat veel leidinggevenden het uitstellen.

Authentiek leiderschap als werkwijze, niet als eigenschap

Het woord ‘authentiek’ roept soms weerstand op, omdat het klinkt als een persoonlijkheidskenmerk dat je hebt of niet hebt. Maar authentiek leiderschap is beter te begrijpen als een werkwijze: een manier van handelen die consistent is met wat iemand werkelijk denkt en voelt, ook als dat ongemakkelijk is voor de omgeving.

Wie die werkwijze wil ontwikkelen, kan daarvoor gestructureerde vormen zoeken. Een authentiek leiderschap training richt zich doorgaans op het bewust maken van de kloof tussen de rol die iemand speelt en de persoon die hij of zij is, en op het oefenen van gedrag dat die kloof verkleint. Dat is geen therapeutisch proces, maar een praktische oefening in zelfkennis en communicatie, die zijn waarde bewezen heeft bij leidinggevenden die vastlopen in hun eigen patronen.

Het verschil met een meer traditionele leiderschapstraining is dat de nadruk niet ligt op technieken of stijlen, maar op de vraag wat iemand eigenlijk gelooft over zijn rol, zijn organisatie en zijn verantwoordelijkheid. Die vraag is ongemakkelijker dan een communicatiemodel, maar ook duurzamer in haar effect.

Besluitvorming en het symptoom achter het probleem

Een van de meest voorkomende klachten in organisaties is dat beslissingen te lang duren, te vaak worden herzien of nooit echt worden gedragen. Dat wordt dan beschreven als een probleem van de vergaderstructuur, de bevoegdhedenmatrix of de informatievoorziening. En soms is dat inderdaad de kern.

Maar vaker is de trage of wankele besluitvorming een symptoom van iets anders: een cultuur waarin mensen niet openlijk zeggen wat ze denken, omdat ze de gevolgen daarvan vrezen. Die gevolgen hoeven niet dramatisch te zijn. Soms is het simpelweg de gewoonte dat afwijkende meningen worden genegeerd, of dat de leidinggevende zichtbaar geïrriteerd raakt als iemand een ander standpunt inneemt.

In zo’n cultuur zullen mensen instemmen in de vergadering en hun twijfels bewaren voor de wandelgang. Besluiten worden dan formeel genomen maar informeel ondermijnd, niet uit kwade wil maar uit zelfbescherming. De leidinggevende die dit patroon wil doorbreken, zal eerst moeten onderzoeken welk gedrag van hemzelf dit in stand houdt.

Dat is geen aangename constatering, maar het is wel een productieve. Want als het probleem bij de structuur ligt, is de oplossing ook structureel en daarmee beperkt. Als het probleem bij het gedrag van de leidinggevende ligt, is er meer ruimte voor verandering, mits die leidinggevende bereid is daarin te bewegen.

Wat verandering vraagt van de leidinggevende

Verandering in organisaties verloopt zelden lineair. Er zijn momenten van vooruitgang, momenten van terugval en periodes waarin niets lijkt te bewegen. Wie als leidinggevende verandering wil initiëren, doet er goed aan zich dat van tevoren te realiseren.

De volgende elementen spelen daarbij een rol die niet zelden wordt onderschat:

  • Zichtbaarheid van twijfel: een leidinggevende die laat zien dat hij ergens mee worstelt, geeft anderen toestemming om dat ook te doen. Dat is geen zwakte, maar een uitnodiging.
  • Consistentie in kleine dingen: wie zegt open te staan voor kritiek maar zichtbaar verstrakt als die kritiek komt, verliest geloofwaardigheid sneller dan hij die opgebouwd heeft.
  • Onderscheid tussen rol en persoon: de directeur is een functie; de mens die die functie vervult, heeft zijn eigen geschiedenis, zijn eigen angsten en zijn eigen blinde vlekken. Dat onderscheid erkennen is een voorwaarde voor groei.
  • Geduld met het systeem: organisaties veranderen langzaam, ook als individuen snel bewegen. Wie dat niet verdraagt, grijpt te snel naar maatregelen die de weerstand vergroten in plaats van verkleinen.
  • Aandacht voor informele structuren: in veel organisaties ligt de werkelijke besluitvorming niet in de formele vergadering maar in de gesprekken daarvoor en daarna. Wie die structuur negeert, mist een wezenlijk deel van wat er speelt.

Deze elementen zijn niet nieuw, en ze zijn ook niet moeilijk te begrijpen. De moeilijkheid zit in de toepassing, dag na dag, in situaties die druk en onzekerheid met zich meebrengen.

Veelgestelde vragen over authentiek leiderschap en organisatieverandering

Wat is het verschil tussen authentiek leiderschap en charismatisch leiderschap?

Charismatisch leiderschap is sterk verbonden met de persoonlijkheid van de leider: zijn uitstraling, zijn vermogen om te inspireren, zijn aanwezigheid in een ruimte. Authentiek leiderschap is minder afhankelijk van die persoonlijkheidskenmerken. Het gaat niet om de indruk die iemand maakt, maar om de mate waarin zijn handelen overeenstemt met zijn werkelijke overtuigingen en waarden.

Een charismatisch leider kan mensen meekrijgen ook als hij zichzelf niet goed kent. Een authentiek leider heeft die zelfkennis als vertrekpunt. In de praktijk kunnen die twee samengaan, maar ze zijn niet hetzelfde. Voor organisaties die werken aan duurzame verandering, is de authenticiteit van de leidinggevende doorgaans van meer betekenis dan zijn charisma.

Hoe herken ik een patroon dat doorbroken moet worden?

Patronen zijn niet altijd zichtbaar voor wie er middenin zit. Een eerste aanwijzing is dat bepaalde onderwerpen steeds opnieuw terugkomen zonder dat er iets wezenlijks verandert. Een tweede aanwijzing is dat gesprekken over gevoelige kwesties altijd op hetzelfde punt stranden, met dezelfde argumenten en dezelfde uitkomst.

Wie dat herkent, kan zich afvragen wat zijn eigen aandeel daarin is. Niet als zelfkritiek, maar als onderzoeksvraag: welk gedrag van mij draagt bij aan het in stand houden van dit patroon? Die vraag is moeilijker dan ze klinkt, omdat patronen juist zo vanzelfsprekend zijn dat ze nauwelijks als keuze worden ervaren. Een buitenstaander, of een gestructureerd reflectiemoment, kan helpen om die vanzelfsprekendheid te doorbreken.

Wanneer is een verandertraject rijp voor succes?

Die vraag is moeilijk te beantwoorden zonder de specifieke situatie te kennen, maar er zijn enkele voorwaarden die in de meeste gevallen van belang zijn. De leidinggevende moet bereid zijn zijn eigen aandeel in het probleem te onderzoeken, niet alleen dat van anderen. Er moet voldoende veiligheid zijn in de organisatie om afwijkende meningen te uiten, of die veiligheid moet bewust worden opgebouwd als onderdeel van het traject.

Verder is het van belang dat de verandering niet wordt ingezet als reactie op een acute crisis, want crisisdruk leidt zelden tot de reflectieve ruimte die echte verandering vraagt. Verandertrajecten die slagen, beginnen doorgaans met een rustige maar eerlijke diagnose van wat er werkelijk speelt, voordat er ook maar één maatregel wordt genomen.

Meer om te lezen