Wanneer de agenda de vergadering stuurt in plaats van andersom

·

Er zijn organisaties waar de vergadering al jaren op dezelfde manier verloopt: dezelfde volgorde van agendapunten, dezelfde mensen die het woord nemen, dezelfde neiging om de laatste vijf minuten te gebruiken voor de meest ingrijpende besluiten. Dat is zelden toeval, en het is evenmin een kwestie van slechte wil. Het is veeleer het resultaat van een langzaam ingesleten patroon dat ooit ergens zijn oorsprong vond in een praktische keuze, en dat sindsdien is blijven bestaan omdat niemand er reden toe zag het ter discussie te stellen. In dit stuk wil ik ingaan op de vraag wat er eigenlijk gebeurt als de structuur van een vergadering de inhoud ervan gaat bepalen, en waarom dat in familiebedrijven en semi-publieke organisaties bijzonder hardnekkig is.

De agenda als spiegel van machtsverhoudingen

Een agenda is nooit neutraal, al wordt zij doorgaans gepresenteerd alsof zij dat wel is. Wie de agenda opstelt, bepaalt welke onderwerpen aandacht krijgen, in welke volgorde zij aan bod komen en hoeveel tijd er voor elk punt is gereserveerd. Dat klinkt als een administratieve vanzelfsprekendheid, maar in de praktijk is het een aanzienlijke bevoegdheid. In organisaties waar de formele hiërarchie duidelijk is maar de informele verhoudingen dat minder zijn, zie ik regelmatig dat de agendaopstelling een manier is geworden om bepaalde gesprekken te beheersen zonder dat expliciet te zeggen.

Het gaat dan niet zozeer om kwade opzet als wel om een onbewuste neiging om het ongemakkelijke naar achteren te schuiven. Een punt dat wrijving oproept, wordt geplaatst na het koffiemoment, of juist vlak voor het einde van de vergadering, wanneer de vermoeidheid zijn werk heeft gedaan en de bereidheid tot tegenspraak is afgenomen. Een punt dat de directeur na aan het hart ligt, krijgt de eerste positie, wanneer de aandacht het scherpst is. Dat zijn keuzes die zelden worden verantwoord, maar die de uitkomst van de vergadering al voor een deel vastleggen nog voordat de eerste zin is uitgesproken.

Wat mij in dit verband opvalt, is dat de meeste deelnemers aan een vergadering dit op een zeker niveau wel aanvoelen. Zij weten dat het punt over de reorganisatie van de ondersteunende diensten al drie maanden op de agenda staat en telkens wordt doorgeschoven. Zij merken dat de financiële rapportage altijd wordt afgehandeld in een tempo dat werkelijke bespreking onmogelijk maakt. Maar zij benoemen het niet, omdat het benoemen ervan een impliciete aanklacht zou zijn jegens degene die de agenda opstelt, en omdat de verhoudingen zelden zo zijn dat zo’n aanklacht zonder gevolgen blijft.

Wat er verloren gaat als de structuur het gesprek vervangt

Er is een verschil tussen een vergadering die een besluit neemt en een vergadering die de schijn van besluitvorming wekt. Dat verschil is niet altijd zichtbaar in de notulen, maar het wordt wel zichtbaar in de uitvoering, of liever gezegd: in het uitblijven ervan. Wanneer ik bij een organisatie kom en vraag naar besluiten die de afgelopen periode zijn genomen maar niet zijn geïmplementeerd, is de lijst doorgaans langer dan men aanvankelijk wil toegeven. En als ik dan doorvraag naar de vergadering waarin die besluiten zijn genomen, blijkt vrijwel altijd dat het besluit is gevallen in een context die daarvoor niet geschikt was.

Dat kan betekenen dat de juiste mensen niet aanwezig waren, of dat zij aanwezig waren maar zich niet hebben uitgesproken omdat de agenda geen ruimte bood voor werkelijk debat. Het kan ook betekenen dat het besluit is genomen onder tijdsdruk, met een formulering die voor meerdere interpretaties vatbaar was, zodat iedereen kon instemmen zonder werkelijk hetzelfde te bedoelen. Ik noem dit geen bedrog, want dat zou te sterk gezegd zijn. Het is eerder een vorm van collectieve zelfbescherming: door de formulering vaag te houden, vermijdt men het conflict dat een heldere formulering zou oproepen.

In familiebedrijven is dit patroon bijzonder goed ontwikkeld, en dat heeft te maken met het feit dat de verhoudingen in de vergaderkamer niet ophouden bij de deur. De directeur-grootaandeelhouder die tegelijkertijd vader of moeder is van twee aandeelhouders die ook in de directie zitten, brengt een relationele complexiteit mee die de vergaderstructuur nooit volledig kan bevatten. De agenda kan dan een functie krijgen die zij eigenlijk niet heeft: zij wordt een manier om de familiedynamiek te reguleren, om gesprekken te vermijden die thuis ook al niet worden gevoerd. Dat is begrijpelijk, maar het heeft een prijs, en die prijs wordt betaald in de uitvoering van besluiten die nooit werkelijk zijn genomen.

Hetzelfde zie ik, zij het in een andere gedaante, bij semi-publieke organisaties. Daar is de complexiteit niet familiaal maar politiek van aard: de raad van toezicht heeft een bepaalde samenstelling, de directeur heeft een bepaalde achtergrond, de ondernemingsraad heeft een bepaalde opvatting over haar rol, en al die verhoudingen spelen mee in de vergadering zonder dat zij ooit expliciet worden gemaakt. De agenda biedt dan de illusie van ordelijkheid, terwijl het werkelijke gesprek elders plaatsvindt: in de wandelgangen, in de bilaterale overleggen, in de informele afstemming die aan de formele vergadering voorafgaat.

De vraag achter de vraag: wat wil men eigenlijk besluiten

Als ik met een directieteam spreek over de kwaliteit van hun vergaderstructuur, merk ik dat de eerste reactie bijna altijd gaat over de praktische kant: de vergadering duurt te lang, de agendapunten zijn te vaag, de voorbereiding laat te wensen over. Dat zijn reële klachten, en zij verdienen serieuze aandacht. Maar zij zijn zelden de kern van het probleem. De kern is doorgaans een diepere onzekerheid over wat de vergadering eigenlijk moet opleveren, en wie daarvoor verantwoordelijk is.

Die onzekerheid heeft alles te maken met het onderscheid tussen rollen en functies, een onderscheid dat ik in mijn werk keer op keer tegenkom en dat keer op keer wordt onderschat. Een functie beschrijft wat iemand formeel is: directeur, controller, hoofd operations. Een rol beschrijft wat iemand feitelijk doet in een bepaalde context: de bewaker van de financiële discipline, de verbinder tussen de afdelingen, de persoon die het ongemakkelijke benoemt dat anderen liever laten liggen. In een goed functionerende vergadering zijn die rollen verdeeld, bewust of onbewust, en vullen zij elkaar aan. In een vergadering die vastloopt, zijn de rollen ofwel niet verdeeld ofwel in conflict met elkaar.

Wat ik bedoel met dat laatste: het komt voor dat de voorzitter van de vergadering tegelijkertijd de persoon is die het meest gebaat is bij een bepaalde uitkomst. Dat is geen ongewone situatie, maar zij vraagt om expliciete erkenning en om een compenserend mechanisme, bijvoorbeeld in de vorm van een onafhankelijk lid dat de procesverantwoordelijkheid draagt. Als dat mechanisme ontbreekt, en de voorzitter zowel de agenda als de discussie stuurt, dan is de vergadering in de kern een instrument van beïnvloeding geworden, hoe zorgvuldig de procedures ook zijn.

Ik wil hier niet de suggestie wekken dat dit altijd met bewuste intentie gebeurt. Integendeel: in de meeste gevallen die ik heb meegemaakt, was de voorzitter in kwestie ervan overtuigd dat hij of zij in het belang van de organisatie handelde. Dat geloof was oprecht. Maar oprechtheid is geen garantie voor kwaliteit van besluitvorming, en het ontslaat de organisatie niet van de plicht om na te denken over de structuur waarbinnen besluiten worden genomen.

De vraag achter de vraag is dus: wat wil de organisatie eigenlijk besluiten, en is de vergaderstructuur zo ingericht dat die besluiten ook werkelijk kunnen worden genomen? Dat is een vraag die zelden wordt gesteld, omdat zij impliceert dat de huidige structuur tekortschiet, en dat is een conclusie die mensen liever vermijden. Toch is het stellen van die vraag, ook als zij ongemakkelijk is, een van de meest waardevolle dingen die een organisatie kan doen.

Het helpt daarbij om onderscheid te maken tussen drie soorten besluiten die in vergaderingen worden genomen, of zouden moeten worden genomen. Ten eerste zijn er besluiten van informatieve aard: men stelt vast dat iets het geval is, en dat gegeven wordt gedeeld. Ten tweede zijn er besluiten van coördinerende aard: men spreekt af wie wat doet en wanneer. Ten derde zijn er besluiten van strategische aard: men kiest een richting die consequenties heeft voor de hele organisatie. Die drie soorten vragen een verschillende aanpak, een verschillende mate van voorbereiding en een verschillende samenstelling van de vergadering. Als zij allemaal op dezelfde agenda staan en in hetzelfde tempo worden afgehandeld, is het niet verwonderlijk dat de kwaliteit van de besluitvorming te wensen overlaat.

Wat ik organisaties dan ook wel eens voorstel, is niet zozeer een nieuwe vergaderstructuur als wel een moment van bezinning op de vraag welke vergadering welk doel dient. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, want het vraagt van de deelnemers dat zij hun eigen rol in het bestaande systeem onder ogen zien, en dat is een oefening die zelden comfortabel is. Maar het is een oefening die, als zij serieus wordt genomen, meer oplevert dan welk vergaderprotocol ook. Want een protocol regelt de vorm, maar het is de bereidheid tot werkelijk gesprek die de inhoud bepaalt, en die bereidheid laat zich niet in een agenda vastleggen.

Meer om te lezen