Interim management bij organisaties in transitie

·

Organisaties die voor een ingrijpende verandering staan, zoeken soms naar leiderschap dat er op dat moment niet is. De vaste directeur vertrekt, de fusie vraagt om andere competenties, of de reorganisatie vereist iemand die beslissingen neemt zonder belast te zijn door de geschiedenis van het bedrijf. In zulke situaties komt de vraag op tafel of tijdelijk leiderschap de juiste keuze is, en zo ja, wat men daar redelijkerwijs van mag verwachten.

Wat interim management onderscheidt van andere oplossingen

Interim management is iets anders dan het inhuren van een consultant of het tijdelijk uitbreiden van een bestaand managementteam. Een interim manager neemt daadwerkelijk een leidinggevende positie in, met de bijbehorende verantwoordelijkheid en bevoegdheid. Hij of zij is geen adviseur die aanbevelingen doet en vertrekt: de interim manager is er, neemt besluiten en draagt de consequenties daarvan.

Dat onderscheid is in de praktijk belangrijker dan het op papier lijkt. Organisaties die in transitie zijn, hebben behoefte aan iemand die handelt, niet iemand die analyseert. Een rapport met aanbevelingen helpt niet als de organisatie vastloopt omdat niemand de knoop doorhakt. Juist in die situaties biedt tijdelijk leiderschap een uitweg die andere vormen van externe ondersteuning niet kunnen bieden.

Tegelijkertijd is het goed om te beseffen dat interim management niet voor elke situatie geschikt is. Wanneer de organisatie behoefte heeft aan langdurige cultuurverandering of aan iemand die de organisatie door een periode van jaren heen begeleidt, is een tijdelijke aanstelling per definitie een onvolledige oplossing.

De situaties waarin tijdelijk leiderschap het meest voor de hand ligt

Er zijn omstandigheden waarin interim management bijna vanzelfsprekend de aangewezen keuze is. De meest voorkomende is het plotselinge vertrek van een sleutelfiguur, waarbij de organisatie niet de tijd heeft om een zorgvuldige wervingsprocedure te doorlopen. In familiebedrijven speelt dit regelmatig, zeker wanneer een opvolgingsvraagstuk nog niet is opgelost en de oprichter of directeur onverwacht wegvalt.

Een tweede situatie is die van de geplande transitie waarbij de huidige leiding erkent dat zij niet de juiste competenties heeft voor de volgende fase. Dat vergt enige zelfreflectie, maar het is een teken van bestuurlijke volwassenheid wanneer een raad van bestuur of een aandeelhouder besluit dat de overgang naar een nieuwe fase tijdelijk ander leiderschap vraagt. De bestaande directeur kan vervolgens terugkeren in een andere rol, of de organisatie maakt van de gelegenheid gebruik om een permanente opvolger te zoeken.

Een derde situatie betreft organisaties die te maken hebben met ernstige interne conflicten of een vertrouwenscrisis. In zulke gevallen kan een buitenstaander die geen partij is in het conflict, sneller gezag opbouwen dan iemand die al jaren onderdeel is van de dynamiek.

De voordelen van een externe, tijdelijke leidinggevende

Het meest genoemde voordeel van interim management is de onafhankelijke positie van de tijdelijke leidinggevende. Hij of zij heeft geen politieke belangen binnen de organisatie, geen vriendschappen die beschermd moeten worden en geen carrière die afhangt van de gunst van bepaalde medewerkers. Dat maakt het mogelijk om beslissingen te nemen die voor een interne manager moeilijk of onmogelijk zijn.

Daar komt bij dat ervaren interim managers doorgaans een breed repertoire hebben opgebouwd. Wie tien of vijftien jaar lang bij uiteenlopende organisaties heeft gewerkt, herkent patronen die voor insiders onzichtbaar blijven. Die ervaring is bij interim opdrachten een van de belangrijkste selectiecriteria: niet de kennis van één sector, maar het vermogen om snel te begrijpen wat er speelt en daar adequaat op te handelen.

Een ander voordeel is de tijdelijkheid zelf. Omdat van meet af aan duidelijk is dat de samenwerking een einddatum heeft, ontstaat er een zekere helderheid over doelen en verwachtingen. Een interim manager wordt aangesteld om een specifieke situatie te overbruggen of een bepaalde opdracht te voltooien. Dat schept focus, voor de manager én voor de organisatie.

De risico’s die men niet mag onderschatten

Tijdelijk leiderschap heeft ook schaduwzijden, en het is verstandig die niet te bagatelliseren. Het eerste en meest structurele risico is het gebrek aan continuïteit. Een interim manager die na acht of twaalf maanden vertrekt, neemt kennis, relaties en gezag mee. Als de overdracht niet zorgvuldig is voorbereid, kan de organisatie na het vertrek terugvallen in oude patronen of opnieuw zoeken naar richting.

Een tweede risico is de mogelijke weerstand van medewerkers. Tijdelijke leiders worden soms niet volledig serieus genomen, zeker wanneer medewerkers weten dat de manager er over enkele maanden toch niet meer is. Die weerstand is begrijpelijk, maar zij belemmert de effectiviteit van het tijdelijk leiderschap aanzienlijk. Het vraagt van de interim manager bijzondere vaardigheden om snel vertrouwen op te bouwen, ook bij mensen die sceptisch zijn.

Een derde risico is de neiging van organisaties om de interim manager te overladen met verwachtingen. Tijdelijk leiderschap lost geen problemen op die dieper liggen dan de managementlaag. Wanneer de organisatiecultuur fundamenteel disfunctioneel is, of wanneer de eigendomsstructuur leidt tot aanhoudende conflicten, zal een interim manager dat niet binnen een jaar kunnen rechtzetten. Het is de taak van de opdrachtgever om realistisch te zijn over wat tijdelijk leiderschap wel en niet kan bewerkstelligen.

Hoe de overdracht bepaalt of het geslaagd is

De kwaliteit van een interim management traject wordt voor een groot deel bepaald door de manier waarop het eindigt. Een goed vertrek is geen bijzaak: het is een wezenlijk onderdeel van de opdracht. Wie dat verwaarloost, riskeert dat het werk van maanden teniet wordt gedaan in de weken na het vertrek.

Een zorgvuldige overdracht begint niet op de laatste dag, maar maanden eerder. De interim manager dient tijdig na te denken over wie de verantwoordelijkheden overneemt, welke kennis expliciet moet worden vastgelegd en welke relaties intern en extern moeten worden overgedragen. In organisaties waar opvolging een gevoelig thema is, vraagt dat ook om gesprekken die niet altijd gemakkelijk zijn.

Het is daarbij verstandig om de opdrachtgever, of dat nu een raad van commissarissen, een aandeelhouder of een bestuur is, actief te betrekken bij de voorbereiding van het vertrek. Zij dragen immers de verantwoordelijkheid voor de continuïteit na de interim periode. Wanneer zij pas op de laatste dag worden geïnformeerd over de stand van zaken, is de kans op een soepele overgang gering.

De selectie van de juiste interim manager

Niet elke ervaren manager is een goede interim manager. Het vraagt om een specifiek profiel: iemand die snel kan schakelen, die gezag kan opbouwen zonder langdurige relaties, en die bereid is te vertrekken op het moment dat de opdracht is voltooid. Dat laatste klinkt vanzelfsprekend, maar is het niet altijd. Er zijn interim managers die moeite hebben met loslaten, of die de opdracht onbewust verlengen omdat zij er belang bij hebben.

Bij de selectie is het dan ook verstandig om niet alleen te kijken naar de inhoudelijke ervaring van de kandidaat, maar ook naar zijn of haar zelfreflectie over eerdere opdrachten. Hoe beschrijft iemand zijn eigen rol? Hoe spreekt hij of zij over de organisaties waar hij eerder heeft gewerkt? Iemand die altijd anderen de schuld geeft van mislukte trajecten, of die de eigen bijdrage schromelijk overdrijft, is waarschijnlijk niet de meest betrouwbare keuze voor een kwetsbare organisatie in transitie.

Veelgestelde vragen over interim management bij transitie

Hoe lang duurt een typische interim management opdracht?

Dat varieert sterk, afhankelijk van de aard van de situatie. Kortlopende opdrachten van drie tot zes maanden komen voor bij acute overbruggingssituaties. Complexere transities, zoals fusies of ingrijpende reorganisaties, vragen soms om een periode van twaalf tot achttien maanden. Langer dan twee jaar is zelden wenselijk, omdat de tijdelijkheid dan haar voordelen verliest en de organisatie feitelijk afhankelijk wordt van de externe manager.

Wat is het verschil tussen een interim manager en een waarnemend directeur?

Een waarnemend directeur is doorgaans een interne medewerker die tijdelijk de taken van een afwezige leidinggevende overneemt, vaak naast zijn of haar eigen functie. Een interim manager is een externe professional die volledig en exclusief voor de tijdelijke positie wordt aangesteld. Het verschil in onafhankelijkheid en beschikbaarheid is daarmee aanzienlijk, al brengt de externe positie ook hogere kosten met zich mee.

Wanneer is interim management juist niet de juiste keuze?

Wanneer de kern van het probleem niet in de managementlaag ligt, maar in de structuur, de eigendomsverhoudingen of de cultuur van de organisatie, zal een interim manager weinig kunnen uitrichten. Ook wanneer de organisatie behoefte heeft aan iemand die jarenlang investeert in relaties en vertrouwen, past tijdelijk leiderschap minder goed. In die gevallen verdient een zorgvuldig wervingsproces voor een permanente opvolger de voorkeur, ook al kost dat meer tijd.

Meer om te lezen