Wanneer de agenda de vergadering wordt: over structuur die haar eigen doel verdringt

·

Er zijn organisaties waar de vergadering al jaren het centrale ritueel is, en waar niemand meer goed weet hoe dat zo is gekomen. Men vergadert omdat men vergadert, zou je kunnen zeggen, en de agenda is inmiddels zo volgegroeid met vaste punten, terugkerende mededelingen en onderwerpen die eigenlijk al besloten zijn, dat er voor het eigenlijke gesprek nauwelijks nog ruimte overblijft. Dat is geen ongewoon beeld. Het is, integendeel, een van de meest voorkomende patronen die ik in de loop der jaren ben tegengekomen, en het is opvallend hoe weinig mensen er hardop over spreken, terwijl bijna iedereen het herkent zodra u het ter sprake brengt.

De agenda als spiegel van de organisatie

Een agenda is nooit neutraal. Wie goed kijkt naar de punten die week na week terugkomen, ziet daarin iets van de onuitgesproken verhoudingen binnen een organisatie: wie er iets te zeggen heeft, welke onderwerpen beschermd worden, waar de spanning zit die men liever niet rechtstreeks benoemt. In familiebedrijven zie ik dit bijzonder scherp: er is vaak een vast agendapunt dat in naam over operationele zaken gaat, maar in werkelijkheid de plek is waar de directeur-eigenaar zijn positie bevestigt en de rest van het team zijn loyaliteit toont. Niemand heeft dat zo afgesproken. Het is gegroeid, langzaam en onbewust, en het heeft inmiddels de functie van een ritueel dat men niet durft te wijzigen omdat de betekenis ervan onduidelijk is geworden.

In semi-publieke organisaties zie ik een andere variant: de agenda die zo is opgebouwd dat verantwoording en informatie het leeuwendeel innemen, terwijl het eigenlijke doel van de vergadering — gezamenlijk nadenken over een richting — ergens onderaan staat, met een tijdsindicatie van vijf minuten. Men begint altijd met de notulen van de vorige vergadering, dan de actielijst, dan de financiële rapportage, dan een aantal mededelingen, en dan, als het kwartier voor het einde is, het inhoudelijke agendapunt waarover men eigenlijk bijeen is gekomen. Dat men dan vermoeid en gehaast is, en de discussie dus oppervlakkig blijft, is een gevolg dat iedereen ziet maar dat zelden als probleem wordt benoemd. Men zegt eerder dat er te weinig tijd was.

Wat ik daarmee wil zeggen, is dit: de agenda weerspiegelt de impliciete opvattingen van een organisatie over wat telt, wie er toe doet en wat een vergadering eigenlijk is. Als u wilt begrijpen waarom vergaderingen niet opleveren wat men ervan hoopt, is de agenda een betere beginplaats dan de deelnemers of de voorzitter.

Het verschil tussen informeren en beslissen, en waarom dat zelden helder is

Een van de meest hardnekkige problemen in vergaderstructuren is de verwarring tussen informeren en beslissen. Beide zijn legitieme activiteiten, maar ze vragen om een andere sfeer, een andere voorbereiding en een andere rol van de deelnemers. Als u mensen bijeenroept om een besluit te nemen, maar de helft van de vergadertijd besteedt aan het doornemen van informatie die ook schriftelijk had kunnen worden verspreid, dan vraagt u van uw deelnemers iets tegenstrijdigs: luister passief, maar wees straks ook actief betrokken. Dat werkt niet goed, en de meeste mensen weten dat, maar de gewoonte is sterker dan het inzicht.

Ik heb in de loop der jaren geleerd dat de vraag “wat verwachten wij van de deelnemers aan dit punt?” zelden gesteld wordt bij het opstellen van een agenda. Men schrijft een onderwerp op, noteert een naam erbij als verantwoordelijke, en gaat ervan uit dat het verder vanzelf gaat. Maar of men verwacht dat er een besluit valt, dat men input geeft, dat men kennis neemt of dat men advies uitbrengt: dat blijft doorgaans impliciet. En zo kan het gebeuren dat de directeur denkt dat hij een besluit heeft genomen, terwijl de rest van de tafel meent dat er slechts een mening is gedeeld.

Dit soort misverstanden stapelt zich op. Na verloop van tijd weet men niet meer goed welke besluiten er eigenlijk genomen zijn, wie daarvoor verantwoordelijk is en op welk moment iets echt definitief is. De actielijst groeit, maar de voortgang is traag, en de energie in vergaderingen neemt af omdat men het gevoel heeft dat er weinig uitkomt. Dat gevoel klopt. Maar de oorzaak ligt niet bij de mensen; die ligt bij de structuur die men nooit goed heeft doordacht.

Weerstand tegen verandering van de vergaderstructuur zelf

Als ik met organisaties in gesprek ga over hun vergaderstructuur, stuit ik vrijwel altijd op een vorm van weerstand die ik nergens anders zo sterk tegenkom. Mensen die open staan voor ingrijpende veranderingen in hun werkprocessen, hun rapportagestructuur of hun personeelsbeleid, worden merkbaar ongemakkelijk als het gesprek gaat over de manier waarop zij vergaderen. Er is iets aan de vergaderstructuur dat mensen beschermt, en dat iets wil men niet zomaar opgeven.

Dat is begrijpelijk, als u er even bij stilstaat. De vergadering is voor velen de plek waar zij zichtbaar zijn, waar hun positie bevestigd wordt, waar zij kunnen laten zien dat zij op de hoogte zijn. Een directeur die altijd het woord neemt bij punt drie, een financieel manager die zijn rapportage presenteert, een secretaris die de notulen leest: het zijn rollen die mensen in de vergadering vervullen, en die rollen zijn soms belangrijker voor het gevoel van betrokkenheid dan de formele functie die men bekleedt. Als u de structuur verandert, verandert u die rollen, en dat is een ingreep in iets wat voor mensen betekenis heeft.

Bovendien is de vergadering vaak de enige plek waar alle betrokkenen tegelijk aanwezig zijn, en dat geeft haar een symbolische waarde die los staat van haar functionele waarde. Men gaat niet alleen bijeen om te vergaderen; men gaat bijeen om bij elkaar te zijn. Dat is niet verkeerd, maar het is wel iets anders, en als u die twee functies door elkaar laat lopen, wordt het moeilijk om aan beide recht te doen. De oplossing is dan niet om de vergadering af te schaffen, maar om bewuster te zijn over wat u van haar vraagt en wat u beter elders kunt organiseren.

Wat ik in de praktijk zie, is dat pogingen om de vergaderstructuur te verbeteren het vaakst mislukken als zij worden ingezet als technische ingreep: een nieuw format, een andere tijdsduur, een vaste agenda-indeling. Dat soort ingrepen helpt soms, maar zij raken niet de kern van het probleem, omdat de kern niet technisch is. De kern is de vraag wat men van elkaar verwacht, welke gesprekken men bereid is te voeren en wie er in de vergadering eigenlijk het woord heeft. Dat zijn vragen die ongemakkelijk zijn, en die men liever niet stelt.

Wat een goede vergaderstructuur wél kan doen

Ik wil niet de indruk wekken dat vergaderstructuren er niet toe doen, of dat het allemaal neerkomt op cultuur en gedrag en dat structuur weinig uithaalt. Dat is een te gemakkelijke conclusie, en zij dient ook als excuus om niets te veranderen. Een goede structuur doet iets: zij maakt helder wat er van deelnemers verwacht wordt, zij scheidt de verschillende functies van een bijeenkomst van elkaar, en zij voorkomt dat gewoontes de ruimte vullen die voor inhoud bedoeld is.

Wat ik daarmee bedoel, is concreter dan het klinkt. Als u besluit dat informatieverstrekking schriftelijk plaatsvindt en niet mondeling in de vergadering, dan verandert daarmee de aard van de vergadering. Als u vastlegt dat elk agendapunt begint met een heldere vraag in plaats van een onderwerp, dan dwingt u uzelf en uw collega’s om vooraf na te denken over wat u eigenlijk wilt bereiken. Als u de actielijst niet behandelt aan het begin van de vergadering maar aan het einde, als afsluiting van de besluiten die zojuist zijn genomen, dan verschuift de logica van de bijeenkomst.

Dat zijn geen grote ingrepen. Maar zij veronderstellen wel dat iemand de moeite neemt om na te denken over de structuur, en dat is precies wat in de meeste organisaties niet gebeurt. De agenda wordt opgesteld door wie hem altijd opstelt, de volgorde is zoals hij altijd is, en de tijdsindicaties zijn schattingen die niemand serieus neemt. Dat is geen onwil; het is een gebrek aan aandacht voor iets wat men als vanzelfsprekend beschouwt.

Mijn voorzichtige conclusie, na vele jaren meekijken bij vergaderingen die niet opleveren wat men ervan hoopt, is dat de kwaliteit van een vergadering begint bij de kwaliteit van de voorbereiding, en dat voorbereiding meer is dan het opstellen van een agenda. Het is de vraag stellen waarom men bijeen komt, wat men van elkaar nodig heeft en welke gesprekken men bereid is te voeren. Die vragen zijn soms ongemakkelijk, maar zij zijn zelden onbeantwoordbaar. Het is eerder zo dat men ze niet gewend is te stellen, en dat de structuur van de vergadering — zoals zij nu is — dat ook niet uitlokt. Daarin zit de kern van het probleem, en daarin zit ook de ruimte voor verbetering, als men die tenminste wil zien.

Meer om te lezen