Interim management bij complexe organisatieverandering

·

Wanneer een organisatie voor een ingrijpende verandering staat, rijst vroeg of laat de vraag wie dat proces moet leiden. De vaste staf heeft het al druk, de directie is zelf onderdeel van het probleem, en een externe adviseur zonder mandaat komt er niet ver mee. Het is een dilemma dat ik in veel verschillende vormen ben tegengekomen.

Wat interim management onderscheidt van advies

Er bestaat een hardnekkig misverstand over wat een interim manager eigenlijk doet. Veel bestuurders denken aan een dure adviseur die rapporten schrijft en na drie maanden weer vertrekt. Dat beeld klopt niet, of in elk geval niet volledig.

Het wezenlijke verschil zit in mandaat en verantwoordelijkheid. Een adviseur geeft aanbevelingen; een interim manager neemt tijdelijk een functie over en is aanspreekbaar op resultaat. Hij of zij staat in de lijn, niet ernaast. Dat maakt de positie fundamenteel anders, zowel voor de organisatie als voor de persoon zelf.

Bij complexe veranderingen, waarbij belangen door elkaar lopen en weerstand georganiseerd is, blijkt dat verschil doorslaggevend. Aanbevelingen kunnen worden genegeerd. Een lijnverantwoordelijke die beslissingen neemt, is moeilijker te omzeilen.

De aard van complexe veranderingen

Niet elke verandering is complex in de zin die hier bedoeld wordt. Een reorganisatie waarbij tien functies vervallen, is pijnlijk maar niet per se complex. Complexiteit ontstaat wanneer de oorzaak van het probleem niet eenduidig is, wanneer meerdere partijen een legitieme maar tegenstrijdige visie hebben, of wanneer de verandering raakt aan de identiteit van de organisatie.

Familiebedrijven die professionaliseren, worstelen hier vaak mee. De oprichter heeft decennialang op gevoel gestuurd en dat werkte. Nu de organisatie groter is, schiet die aanpak tekort, maar dat erkennen voelt als een oordeel over het verleden. Eenzelfde spanning zie ik bij semi-publieke organisaties die te maken krijgen met externe druk om anders te werken, terwijl de interne cultuur nog steeds gebaseerd is op oude routines.

In zulke situaties is de verandering zelf niet het probleem. Het probleem is dat de organisatie het probleem niet als zodanig herkent, of het niet durft te benoemen. Een interim manager met enige ervaring leert dat onderscheid te maken.

Weerstand als informatiebron

Een van de meest onderschatte aspecten van interim management is de omgang met weerstand bij verandering. De neiging is om weerstand te beschouwen als obstakel dat overwonnen moet worden. Dat is begrijpelijk, maar zelden productief.

Weerstand is bijna altijd informatief. Wie zich verzet, ziet iets wat de veranderaar niet ziet, of is bang iets te verliezen wat hij als waardevol beschouwt. Dat hoeft niet terecht te zijn, maar het verdient serieuze aandacht. Een interim manager die weerstand wegdrukt, boekt misschien op korte termijn resultaat, maar ondermijnt de duurzaamheid van de verandering.

In de praktijk betekent dit dat een goed deel van de tijd niet besteed wordt aan plannen maken, maar aan luisteren. Aan het begrijpen waarom mensen doen wat ze doen, en wat hen zou kunnen bewegen. Dat vergt geduld en een zekere bescheidenheid over de eigen aanpak. Wie met een kant-en-klare oplossing binnenkomt, verliest al vroeg het vertrouwen van de mensen die hij nodig heeft.

Voor wie zich oriënteert op de markt voor interim opdrachten, is het overigens opvallend hoeveel opdrachten juist in dit soort complexe verandertrajecten liggen, waarbij de vraag naar mensen met echte lijnervaring groter is dan het aanbod.

Rollen, functies en de valkuil van de structuuroplossing

Een veelgemaakte fout bij organisatieveranderingen is dat men begint met de structuur. Er wordt een nieuw organogram getekend, functies worden samengevoegd of gesplitst, en er verschijnen nieuwe titels op visitekaartjes. De verwachting is dat het gedrag dan vanzelf volgt.

Dat is zelden het geval. Rollen en functies zijn niet hetzelfde. Een functie is wat op papier staat; een rol is wat iemand in de praktijk doet, inclusief de informele invloed, de loyaliteiten en de gewoonten die zich door de jaren heen hebben opgebouwd. Een structuurwijziging raakt de functie, maar niet automatisch de rol.

Een interim manager die dit onderscheid niet maakt, werkt aan de oppervlakte. De echte verandering zit in het verschuiven van rollen, en dat is langzamer en minder zichtbaar werk. Het vraagt om gesprekken die niet in vergaderzalen plaatsvinden, om aandacht voor wat er tussen de regels gezegd wordt, en om bereidheid om tijdelijk onzekerheid te laten bestaan zonder die meteen op te lossen.

Dat is ook de reden waarom de tijdelijkheid van interim management een voordeel kan zijn. Iemand die weet dat hij of zij over een jaar weer weg is, heeft minder belang bij het in stand houden van bestaande verhoudingen. Dat geeft bewegingsvrijheid die een vaste medewerker zelden heeft.

Wat een interim manager achterlaat

De vraag die ik mijzelf altijd stel aan het einde van een traject, is wat er overblijft als de interim manager vertrekt. Niet de rapporten, niet de nieuwe processen, maar de bestendige verandering in gedrag en cultuur. Dat is het enige wat telt.

Een goed interim traject eindigt niet met een overdracht van taken, maar met een overdracht van verantwoordelijkheid. De mensen die achterblijven, moeten in staat zijn om het werk voort te zetten zonder dat ze opnieuw afhankelijk worden van externe hulp. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in de praktijk wordt er vaak te weinig op gestuurd.

Enkele kenmerken van trajecten die goed aflopen:

  • De opvolging is tijdig en bewust geregeld, niet als sluitstuk maar als onderdeel van het veranderplan
  • Medewerkers begrijpen waarom de verandering nodig was, niet alleen wat er veranderd is
  • Er zijn nieuwe vergaderstructuren of besluitvormingsprocessen ingericht die de verandering ondersteunen
  • De directie of het bestuur heeft geleerd om andere vragen te stellen dan voorheen
  • Er is ruimte gecreëerd voor terugval, zonder dat die terugval meteen als mislukking wordt gezien

Trajecten die minder goed aflopen, hebben vaak gemeen dat de interim manager te lang de centrale figuur is gebleven, of dat de organisatie hem of haar nodig bleef vinden. Dat is geen compliment.

Veelgestelde vragen over interim management bij organisatieverandering

Wanneer is een interim manager de juiste keuze boven een vaste aanstelling?

Een interim manager is vooral zinvol wanneer de situatie vraagt om tijdelijke, onafhankelijke sturing met mandaat. Bij een ingrijpende verandering waarbij de vaste staf te nauw betrokken is bij bestaande verhoudingen, of waarbij specifieke ervaring nodig is die de organisatie zelf niet heeft, biedt een interim manager meerwaarde. Een vaste aanstelling heeft de voorkeur wanneer de continuïteit op langere termijn het zwaarst weegt en de verandering geleidelijk kan worden doorgevoerd.

Hoe lang duurt een typisch interim traject bij een complexe verandering?

Dat varieert sterk, maar een serieuze verandering vergt zelden minder dan zes maanden en soms twee jaar of langer. Wie denkt dat een interim manager in drie maanden een cultuurverandering kan bewerkstelligen, heeft een te optimistisch beeld van wat verandering inhoudt. De duur hangt af van de diepte van de problematiek, de bereidheid van de organisatie om mee te bewegen, en de mate waarin de top van de organisatie zelf consistent gedrag vertoont.

Wat zijn tekenen dat een interim traject niet goed verloopt?

Een veelzeggend signaal is wanneer de interim manager steeds meer vragen krijgt die eigenlijk door de eigen organisatie beantwoord zouden moeten worden. Afhankelijkheid die toeneemt in plaats van afneemt, is een waarschuwingsteken. Andere signalen zijn: weerstand die niet bespreekbaar is, beslissingen die steeds worden uitgesteld, en een gebrek aan betrokkenheid van de directie bij de verandering zelf. In zulke gevallen is het verstandig om de aanpak bij te stellen voordat er verder geïnvesteerd wordt.

Meer om te lezen