Wanneer de vergadering het werk is geworden

·

Er zijn organisaties waar vergaderen en werken zo door elkaar zijn gegroeid dat niemand meer precies weet waar de ene activiteit ophoudt en de andere begint. U herkent het misschien: een agenda met zeven overleggen op één dag, medewerkers die tussen die overleggen door hun eigenlijke werk proberen te doen, en een directeur die aan het einde van de week het gevoel heeft dat er enorm veel is besproken maar betrekkelijk weinig is besloten. Dit stuk gaat over dat verschijnsel, en over de vraag of het een probleem is of een symptoom van iets anders.

De vergadering als zichtbaar bewijs van drukte

Er is iets geruststellends aan een volle agenda. Wie veel vergadert, is kennelijk gewild, betrokken, onmisbaar. In familiebedrijven ziet u dit patroon soms in versterkte mate: de oprichter of diens opvolger schuift overal bij aan omdat loslaten moeilijk is, en omdat aanwezigheid in de ogen van de organisatie nog altijd gelijkstaat aan leiding geven. De vergadering is dan niet zozeer een instrument voor besluitvorming, maar een ritueel van betrokkenheid. Dat is begrijpelijk, maar het heeft consequenties die zich langzaam opstapelen.

In semi-publieke organisaties — zorginstellingen, woningcorporaties, onderwijsbesturen — speelt een andere dynamiek. Daar is de vergadering vaak ook een verantwoordingsinstrument geworden. Men vergadert om te kunnen aantonen dat men heeft overlegd, dat alle partijen zijn gehoord, dat het proces zorgvuldig is verlopen. De notulen zijn het bewijs. Het besluit zelf is soms van secundair belang, zolang de weg ernaar toe maar gedocumenteerd is. U begrijpt dat dit iets doet met de kwaliteit van de besluiten die er uiteindelijk worden genomen.

Wat er gebeurt als overleg het denken vervangt

Er is een moment in de ontwikkeling van een organisatie waarop het individuele nadenken — het stille werk achter een bureau, het schrijven van een notitie, het uitwerken van een analyse — geleidelijk wordt verdrongen door collectief overleg. Dat moment is zelden aanwijsbaar, het sluipt erin. Medewerkers merken dat ideeën die zij niet in een vergadering hebben ingebracht, niet worden opgepikt. Wie iets wil bereiken, leert al snel dat hij of zij daarvoor eerst een agendapunt moet aanvragen, dan een presentatie moet voorbereiden, dan de juiste mensen aan tafel moet krijgen, en vervolgens moet wachten op een volgende bijeenkomst om de reacties te verwerken. Het gevolg is dat de drempel voor initiatief aanzienlijk stijgt.

Wat ik in de loop der jaren heb waargenomen, is dat dit patroon zichzelf versterkt. Naarmate meer werk via vergaderingen verloopt, worden vergaderingen drukker en minder efficiënt. Naarmate vergaderingen minder efficiënt worden, neemt de frustratie toe, en die frustratie leidt — paradoxaal genoeg — vaak tot het instellen van nóg een overleg, ditmaal om de vergaderstructuur te evalueren. U ziet het voor u: een werkgroep die vergadert over het feit dat er te veel vergaderd wordt.

Het is verleidelijk om dit als een organisatorisch probleem te beschouwen, iets wat met een betere vergaderdiscipline of een slimmere agenda-indeling kan worden opgelost. Maar in mijn ervaring is dat zelden het geval. De vergadercultuur is doorgaans een symptoom van iets wat dieper zit: onduidelijkheid over wie wat mag beslissen, gebrek aan vertrouwen tussen lagen in de organisatie, of een leiderschapsstijl die consensus verkiest boven richting.

Beslissingsbevoegdheid als de eigenlijke kwestie

Als ik bij een organisatie binnenkom en merk dat er veel vergaderd wordt, stel ik altijd dezelfde vraag: wie heeft hier eigenlijk de bevoegdheid om een besluit te nemen zonder daarvoor eerst anderen te raadplegen? Het antwoord op die vraag is veelzeggender dan welke organogram ook. Soms is het antwoord helder — er is een directeur of een bestuurder die duidelijk de eindverantwoordelijkheid draagt en die ook bereid is die te dragen. Maar vaker is het antwoord vaag, aarzelend, of wordt het beantwoord met een wedervraag: “Dat hangt ervan af.”

Die vaagheid is niet altijd onwil. Soms is zij het gevolg van een bewuste keuze voor participatief management, een stijl die in de afgelopen decennia breed is omarmd en die zeker voordelen heeft. Maar participatie en beslissingsbevoegdheid zijn twee verschillende dingen, en wanneer die door elkaar worden gehaald, ontstaat er een situatie waarin iedereen mee mag praten maar niemand echt hoeft te beslissen. De vergadering wordt dan een plek waar verantwoordelijkheid collectief wordt verdund.

In het maatschappelijk debat over bestuur en transparantie — zoals dat regelmatig wordt gevoed door berichtgeving op platforms als de NOS, waar kwesties rond bestuurlijk falen of gebrekkige verantwoording breed worden uitgemeten — ziet u hoe dit thema ook buiten organisaties leeft. De roep om meer overleg, meer inspraak en meer transparantie is begrijpelijk, maar zij kan in de praktijk leiden tot structuren waarin de besluitvorming zo gelaagd is geworden dat niemand meer aanspreekbaar is op de uitkomst. Dat is een paradox die ik in mijn werk regelmatig tegenkom, en die zelden eenvoudig op te lossen is.

Voorzichtig nadenken over wat er veranderd zou kunnen worden

Als u zich herkent in het beeld dat ik hierboven heb geschetst, is de eerste neiging wellicht om direct aan de slag te gaan: vergaderingen schrappen, tijdslimiet instellen, een besluitenlijst bijhouden. Al die maatregelen zijn op zichzelf niet verkeerd, maar zij adresseren de buitenkant van het probleem. Wat er werkelijk nodig is, is een gesprek over de vraag waarom de vergaderstructuur is geworden wat zij is geworden. En dat gesprek is zelden aangenaam, omdat het onvermijdelijk raakt aan vragen over vertrouwen, over rollen, en over de bereidheid van leidinggevenden om daadwerkelijk leiding te geven in plaats van draagvlak te organiseren.

Een paar observaties die ik in dat gesprek nuttig vind:

  • Het onderscheid tussen rollen en functies. Iemand kan de functie van manager hebben zonder de rol van beslisser te vervullen. Omgekeerd zijn er medewerkers zonder formele bevoegdheid die feitelijk de koers bepalen. Zolang dit onderscheid niet expliciet wordt gemaakt, blijft de vergadering de plek waar die spanning zich telkens opnieuw manifesteert.
  • Het verschil tussen informeren en consulteren. Niet iedereen hoeft overal bij te zijn. De vraag is niet wie er allemaal belang bij heeft dat een besluit goed uitpakt, maar wie er iets wezenlijks aan de besluitvorming kan bijdragen. Dat zijn soms dezelfde mensen, maar lang niet altijd.
  • De rol van de voorzitter. In veel organisaties is de voorzitter van een vergadering een wisselende functie, iets wat men erbij doet. Maar een goede gespreksleider is iemand die weet wanneer een discussie rijp is voor een besluit, en die ook bereid is dat moment te benoemen — ook als niet iedereen het eens is. Dat vergt een vaardigheid die zelden expliciet wordt ontwikkeld.
  • De vraag wat er niet vergaderd hoeft te worden. Dat klinkt triviaal, maar is het niet. In veel organisaties zijn er besluiten die in principe door één persoon genomen kunnen worden, maar die toch collectief worden besproken omdat men het gevoel heeft dat dit hoort. Het is de moeite waard om dat gevoel eens kritisch te onderzoeken.

Wat ik nooit doe, is een universeel model aanbevelen. Elke organisatie heeft haar eigen geschiedenis, haar eigen cultuur, haar eigen onuitgesproken afspraken over wie wat zegt en wie wat doet. Een vergaderstructuur die in de ene organisatie uitstekend werkt, kan in een andere organisatie volledig mislukken — niet omdat de structuur slecht is, maar omdat zij niet past bij de manier waarop mensen er feitelijk met elkaar omgaan.

Tot slot

Vergaderen is op zichzelf niet het probleem. Het is een instrument, en zoals elk instrument is het nuttig wanneer het wordt ingezet voor het doel waarvoor het is bedoeld. De vraag die ik u wil meegeven, is niet hoe u minder kunt vergaderen, maar waarvoor u eigenlijk vergadert. Als u dat helder heeft — als u kunt zeggen welke besluiten er in een overleg worden genomen, wie daarvoor de verantwoordelijkheid draagt, en wat er met de uitkomsten gebeurt — dan is de kans groot dat de vergadering vanzelf een bescheidener plaats inneemt in uw werkweek.

Als u dat niet helder heeft, dan is de vergadering waarschijnlijk niet het probleem. Dan is zij slechts het meest zichtbare symptoom van iets wat elders in de organisatie om aandacht vraagt. En dat iets verdient een rustiger, minder druk bijgewoond gesprek dan de gemiddelde vergadering u biedt.

Meer om te lezen