Er zijn organisaties waar men jarenlang vergadert zonder dat er iets wezenlijk verandert, en er zijn organisaties waar één goed gevoerd gesprek een koerswijziging in gang zet die jaren standhoudt. Het verschil zit zelden in de intelligentie van de aanwezigen, zelden in de urgentie van het onderwerp en ook niet in de kwaliteit van de powerpoint die iemand heeft voorbereid. Het verschil zit, zo heb ik keer op keer mogen waarnemen, in de vraag wie of wat de vergadering feitelijk bestuurt: de mensen in de zaal, of de agenda die vóór de vergadering al was vastgesteld.
De agenda als ritueel object
In veel organisaties heeft de agenda een status gekregen die zij strikt genomen niet verdient. Zij wordt rondgestuurd, zij wordt gevolgd, zij bepaalt de volgorde van het gesprek en zij geeft aan wanneer het tijd is om te stoppen. Dat klinkt functioneel, en tot op zekere hoogte is het dat ook. Maar er sluipt iets in wanneer de agenda niet langer een hulpmiddel is, maar een ritueel object: iets dat aanwezig moet zijn, dat afgevinkt moet worden en dat het gevoel geeft dat er gewerkt is.
Wat ik in de praktijk regelmatig zie, is dat agendapunten worden geformuleerd als onderwerpen in plaats van als vragen of beslissingen. “Stand van zaken project X” is een onderwerp. “Besluiten wij door te gaan met project X, en zo ja, onder welke voorwaarden?” is een vraag die om een antwoord vraagt. Het verschil lijkt klein, maar het effect is groot. Een onderwerp nodigt uit tot informeren; een vraag nodigt uit tot nadenken en besluiten. En het is precies dat nadenken en besluiten dat in veel vergaderingen stelselmatig wordt uitgesteld, omzeild of verdrongen door de volgende agendapunt.
Er is ook iets merkwaardigs aan de hand met de volgorde. Agendapunten worden vaak gerangschikt op basis van wie iets heeft ingebracht, of op basis van de volgorde waarin zij binnenkwamen, of simpelweg op basis van gewoonte. De vraag welk onderwerp de meeste aandacht verdient, welk gesprek het meeste oplevert als het vroeg in de vergadering wordt gevoerd terwijl mensen nog fris zijn, wordt zelden gesteld. Dat is jammer, want energie in een vergadering is eindig en ongelijk verdeeld over de tijd.
Het verschil tussen aanwezigheid en deelname
Een tweede patroon dat ik wil benoemen, betreft de verhouding tussen wie er in de zaal zit en wie er feitelijk aan het gesprek deelneemt. In veel vergaderingen zijn mensen aanwezig die nauwelijks spreken, en zijn mensen afwezig die juist veel te zeggen zouden hebben. Dat is op zichzelf al een signaal dat het de moeite waard is om bij stil te staan.
Waarom zwijgen mensen in vergaderingen? Soms omdat zij het onderwerp niet interessant vinden, maar dat is minder vaak de reden dan men zou verwachten. Vaker zwijgen mensen omdat de sfeer in de vergadering het spreken ontmoedigt: er is een dominante spreker, er is een hiërarchische dynamiek die maakt dat men wacht tot de leidinggevende zich heeft uitgesproken, of er is een impliciete norm dat vergaderen iets is wat je overkomt en niet iets wat je doet. In familiebedrijven komt daar nog een dimensie bij: de aanwezigheid van familieleden in verschillende rollen maakt het soms bijzonder moeilijk om vrijuit te spreken, ook al heeft niemand dat expliciet verboden.
Deelname is ook iets anders dan instemming. Ik heb vergaderingen meegemaakt waarbij aan het einde van de bespreking iedereen knikte, en waarbij diezelfde mensen in de wandelgangen direct daarna lieten blijken dat zij het er helemaal niet mee eens waren. Dat is geen onwil; dat is een teken dat de vergadering geen veilige ruimte bood voor tegengeluid. En een beslissing die genomen wordt zonder dat het tegengeluid is gehoord, is kwetsbaar. Niet omdat tegengeluid altijd gelijk heeft, maar omdat het bijna altijd iets zichtbaar maakt dat de voorstanders niet zagen.
Wat er verloren gaat in de samenvatting
Een derde aspect dat ik wil aansnijden, betreft de notulen. Notulen hebben een eigenaardig dubbelleven: zij zijn tegelijk een verslag van wat er gezegd is en een constructie van wat er besloten is. Die twee zijn niet altijd hetzelfde. In het gesprek zelf is er nuance, aarzeling, voorwaardelijkheid; in de notulen staat vaak een besluit dat stelliger klinkt dan het gesprek rechtvaardigt.
Dat is niet per se kwaadwillig. De notulant moet keuzes maken, en het is ondoenlijk om elk voorbehoud en elke nuance op te schrijven. Maar het gevolg is dat de notulen een werkelijkheid scheppen die in de volgende vergadering als vertrekpunt wordt genomen, terwijl de werkelijkheid van het gesprek genuanceerder was. Mensen die in de vorige vergadering twijfels uitten, lezen in de notulen een besluit en vragen zich af of zij het mis hebben gehad. Mensen die instemden onder voorbehoud, zien dat voorbehoud niet terug en voelen zich gebonden aan iets wat zij eigenlijk niet volledig hebben onderschreven.
Dit mechanisme is bijzonder actief in organisaties die snel willen bewegen. Men wil besluiten, men wil vooruitgang, men wil dat er iets van de agenda af valt. En dus worden notulen gebruikt om die beweging vast te leggen, soms iets vóór de beweging er werkelijk is. Het resultaat is dat er besluiten op papier staan die in de praktijk niet gedragen worden, en dat men zich later afvraagt waarom de uitvoering zo moeizaam verloopt. De uitvoering verloopt moeizaam omdat het besluit nooit echt genomen is; het is alleen zo opgeschreven.
De structurele vergadering versus het structurele gesprek
Er is een onderscheid dat ik nuttig vind, al is het niet altijd eenvoudig te maken: het onderscheid tussen een vergadering als structureel moment en een gesprek als structurele activiteit. Een vergadering is gepland, heeft een begin- en eindtijd, heeft een agenda en heeft deelnemers die zijn uitgenodigd. Een gesprek kan al die kenmerken hebben, maar het heeft ook iets anders: het heeft de bereidheid om te volgen waar het gesprek naartoe gaat, ook als dat niet de richting is die de agenda aanwijst.
In organisaties die goed functioneren, zijn vergaderingen en gesprekken niet elkaars tegenpolen, maar elkaars aanvulling. De vergadering biedt structuur en continuïteit; het gesprek biedt diepgang en ruimte voor het onverwachte. Maar in veel organisaties is de vergadering zo strak georganiseerd dat er geen ruimte meer is voor het gesprek. Men werkt de agenda af, men noteert de besluiten, men gaat naar de volgende vergadering. Het gesprek dat nodig was, heeft niet plaatsgevonden, en niemand weet precies wanneer het dan wél zou moeten plaatsvinden.
Dit is, denk ik, een van de redenen waarom zoveel projecten en verandertrajecten vastlopen terwijl er toch regelmatig over vergaderd wordt. Het vergaderen heeft plaatsgevonden, maar het denken niet. Men heeft punten besproken, maar men heeft niet samen nagedacht over de vraag wat er werkelijk aan de hand is. En dat is een fundamenteel verschil, ook al ziet het er van buitenaf hetzelfde uit.
Wie bewaakt de kwaliteit van het gesprek?
Tot slot wil ik stilstaan bij een vraag die in veel organisaties onbeantwoord blijft: wie is er verantwoordelijk voor de kwaliteit van het gesprek in een vergadering? De voorzitter? De secretaris? De leidinggevende? Of niemand in het bijzonder, wat in de praktijk neerkomt op hetzelfde als niemand?
In veel vergaderingen is er een voorzitter die de agenda bewaakt, de tijd in de gaten houdt en het woord geeft aan degene die zijn hand opsteekt. Dat is nuttig en noodzakelijk, maar het is iets anders dan het bewaken van de kwaliteit van het gesprek. Kwaliteit van het gesprek betekent: wordt het juiste onderwerp besproken, wordt het besproken op het juiste niveau van diepgang, worden de mensen gehoord die iets wezenlijks te zeggen hebben, en leidt het gesprek tot iets wat de moeite waard is om te onthouden?
Dat bewaken vraagt een ander soort aandacht dan tijdbeheer. Het vraagt dat iemand in de vergadering de vrijheid neemt om te zeggen: “Wacht, ik denk dat wij hier langs elkaar heen praten” of “Dit punt lijkt mij belangrijker dan wij er nu tijd voor nemen” of “Ik hoor niemand de bezwaren noemen die ik buiten deze zaal wel hoor.” Dat zijn interventies die niet op de agenda staan, maar die het gesprek kunnen redden.
In familiebedrijven en semi-publieke organisaties is die rol vaak niet belegd, of is zij belegd bij iemand die er te veel belang bij heeft om het gesprek in een bepaalde richting te sturen. Dan is het bewaken van de kwaliteit van het gesprek geen neutrale activiteit meer, maar een machtsinstrument. En dat is precies het moment waarop het nuttig kan zijn om iemand van buiten te laten meekijken, niet om de vergadering over te nemen, maar om zichtbaar te maken wat de aanwezigen zelf niet meer zien omdat zij er te diep in zitten.
Vergaderingen zijn, als het goed is, de plaatsen waar een organisatie nadenkt over zichzelf. Dat is een hoge ambitie, en ik heb haar zelden volledig ingelost zien worden. Maar het is wel de ambitie die het waard is om steeds opnieuw na te streven, ook als de agenda al is rondgestuurd en de zaal al is geboekt.