Wanneer de wet verandert maar de organisatie stilstaat

·

Regelgeving heeft de neiging om organisaties te verrassen, ook als de aankondiging al jaren geleden is gedaan. In de semi-publieke sector — zorgorganisaties, woningcorporaties, onderwijsinstellingen — is dit patroon mij bijzonder vertrouwd. Men weet dat er iets aankomt, men bespreekt het in vergaderingen, men stelt een werkgroep in, en toch staat men op de dag van inwerkingtreding nog steeds met lege handen. Dat is zelden een gebrek aan intelligentie. Het is vrijwel altijd een gebrek aan organisatorische eerlijkheid over wat de verandering werkelijk vraagt.

De kloof tussen weten en doen

Er bestaat een hardnekkige misvatting dat het tijdig verspreiden van informatie gelijkstaat aan tijdig voorbereiden. Een directeur stuurt een memo rond, de compliance-officer houdt een presentatie, en men neemt aan dat de organisatie nu “op de hoogte is”. Maar op de hoogte zijn van een nieuwe verplichting is iets wezenlijk anders dan begrijpen welke rollen er moeten veranderen, welke processen opnieuw moeten worden ingericht en — misschien wel het meest onderschatte element — welke mensen weerstand zullen bieden, niet uit onwil, maar uit onzekerheid over hun eigen positie na de overgang.

In de praktijk zie ik dat de kloof tussen weten en doen het grootst is in organisaties waar de formele structuur en de feitelijke besluitvorming al langere tijd uit elkaar zijn gegroeid. Men vergadert over de nieuwe regelgeving, maar de besluiten worden elders genomen — in de wandelgang, in bilateraal overleg, of helemaal niet. De vergadering fungeert dan als theater, niet als werkplek. En theater produceert geen implementatie.

Wat regelgeving van een organisatie vraagt

Nieuwe wet- of regelgeving vraagt doorgaans drie dingen tegelijk, en juist die gelijktijdigheid maakt het lastig. Ten eerste vraagt zij om een inhoudelijke aanpassing: men moet iets anders doen dan voorheen. Ten tweede vraagt zij om een administratieve aanpassing: men moet kunnen aantonen dat men het doet. En ten derde — en dit is het deel dat het vaakst wordt vergeten — vraagt zij om een culturele aanpassing: men moet het ook willen doen, of op zijn minst accepteren dat het nu nu eenmaal zo gaat.

Die derde laag is het domein van de organisatieadviseur, niet van de jurist. Juristen zijn uitstekend in staat om te duiden wat de regelgeving vereist. Zij kunnen u precies vertellen welke artikelen van toepassing zijn en wat de sancties zijn bij niet-naleving. Maar zij kunnen u niet vertellen waarom de teamleider op de derde verdieping al drie maanden de nieuwe registratieprocedure omzeilt, of waarom het MT de urgentie wel bespreekt maar de verantwoordelijkheid niet belegt. Dat zijn organisatievraagstukken, en ze verdienen een organisatieantwoord.

De informatie van de Rijksoverheid over verplichtingen en termijnen is doorgaans helder en goed toegankelijk, maar zij beschrijft de buitenkant van de opgave. De binnenkant — de vraag hoe een organisatie zichzelf in beweging krijgt — moet de organisatie zelf beantwoorden, en dat lukt zelden zonder dat iemand die vragen hardop stelt.

Het verschil tussen een probleem en een symptoom

Wanneer een organisatie vastloopt bij de invoering van nieuwe regelgeving, is de verleiding groot om het probleem te benoemen als een implementatieprobleem. Men heeft de planning niet gehaald, de systemen zijn niet op tijd aangepast, de medewerkers zijn onvoldoende getraind. Dat zijn echter symptomen. Het probleem ligt dieper: in de manier waarop de organisatie beslissingen neemt, verantwoordelijkheid verdeelt en omgaat met onzekerheid.

Ik kom dit patroon regelmatig tegen bij familiebedrijven die te maken krijgen met nieuwe sectorspecifieke verplichtingen. De eigenaar-directeur heeft de regelgeving gelezen, begrijpt wat er moet gebeuren, maar aarzelt om de verantwoordelijkheid expliciet te beleggen bij een medewerker — want dat zou betekenen dat hij erkent dat hij het niet meer alleen kan overzien. Die aarzeling is menselijk en begrijpelijk. Maar zij heeft organisatorische consequenties die zich vroeg of laat manifesteren als een implementatieprobleem.

De vraag die ik in zulke situaties stel, is niet: “Wie is verantwoordelijk voor de uitvoering?” maar: “Wat maakt het moeilijk om die verantwoordelijkheid te benoemen?” Dat is een andere vraag, en zij leidt tot andere gesprekken — gesprekken over opvolging, over vertrouwen, over de vraag of de organisatie eigenlijk klaar is voor wat de wet van haar vraagt.

Structuur als antwoord op onzekerheid

Er is één instrument dat bij nagenoeg elke regelgevingsverandering zijn nut bewijst, en dat is een heldere vergaderstructuur met een expliciet besluitvormingsmoment. Niet een extra overleg, niet een projectgroep die rapporten produceert, maar een moment waarop de juiste mensen bij elkaar zitten, de juiste vraag op tafel ligt en er daadwerkelijk een besluit wordt genomen dat vervolgens ook wordt uitgevoerd.

Dat klinkt eenvoudiger dan het is. In veel organisaties ontbreekt juist dat moment. Er zijn vergaderingen genoeg, maar zij zijn niet ingericht om besluiten te nemen. Zij zijn ingericht om informatie te delen, draagvlak te peilen of conflicten te vermijden. Dat zijn legitieme functies, maar zij zijn onvoldoende als een organisatie onder tijdsdruk staat.

Wat ik in zulke gevallen adviseer — en ik doe dat met de nodige voorzichtigheid, want elke organisatie is anders — is om eerst de bestaande vergaderstructuur te analyseren voordat men nieuwe overleggen toevoegt. Vrijwel altijd blijkt dat er al een moment is waarop het besluit genomen zou kunnen worden, maar dat dit moment niet wordt benut. De agenda is te vol, de voorbereiding ontbreekt, of de deelnemers zijn niet gemandateerd om te besluiten. Dat zijn oplosbare problemen, mits men bereid is ze als zodanig te benoemen.

Tot slot

Regelgeving verandert, en organisaties veranderen mee — zij het zelden op het tempo dat de wetgever voor ogen had. Dat is geen verwijt, maar een observatie. De vraag is niet of een organisatie zal veranderen, maar of zij de verandering bewust en gericht vormgeeft, of dat zij zich laat meeslepen door de druk van de omstandigheden. Het verschil tussen die twee routes is kleiner dan men denkt, en het begint vrijwel altijd met één eerlijk gesprek over wat de verandering werkelijk vraagt.

Meer om te lezen