Vastgelopen productieprojecten weer op gang

·

In veel productiebedrijven ligt de oorzaak van vertraagde of mislukte verbeterinitiatieven niet in de techniek, maar in de manier waarop het werk is georganiseerd. De machines draaien, de mensen zijn bekwaam, en toch komt een project niet van de grond. Dat is een patroon dat zich herhaalt, en het verdient een beschouwende blik voordat men opnieuw naar oplossingen grijpt.

Waarom verbeterprojecten in de maakindustrie vastlopen

Een verbeterproject in een productiebedrijf begint doorgaans met goede bedoelingen. Er is een probleem gesignaleerd, er is draagvlak bij het management, en er wordt een projectleider aangewezen. Toch stuit men al snel op weerstand, onduidelijkheid of een gebrek aan voortgang. De vraag is dan of men te maken heeft met een werkelijk probleem of met een symptoom van iets diepers.

Wat men in de praktijk vaak ziet, is dat de rolverdeling onvoldoende is uitgewerkt. De projectleider heeft een titel maar geen mandaat. De afdelingshoofden zijn betrokken maar voelen zich niet verantwoordelijk. De werkvloer wordt geïnformeerd maar niet gehoord. In zo’n situatie is het project bij voorbaat kwetsbaar, omdat niemand precies weet wie welke beslissing mag nemen en op welk moment.

Daar komt bij dat in familiebedrijven en middelgrote productiebedrijven de informele verhoudingen vaak zwaarder wegen dan de formele structuur. Een medewerker die al twintig jaar op de vloer staat, heeft gezag dat niet op een organogram staat. Een directeur die ook eigenaar is, trekt besluiten soms terug zonder dat dit expliciet wordt benoemd. Dat maakt het lastig om een project te sturen op basis van afspraken alleen.

Communicatie als kern van projectsturing

Het woord communicatie wordt in organisaties te snel gebruikt als vangnet voor alles wat misgaat. Toch is het in de context van productieoptimalisatie zelden een kwestie van te weinig vergaderen. Vaker gaat het om de kwaliteit van de uitwisseling: wordt er gesproken over wat er werkelijk speelt, of wordt er vergaderd over de agenda van de vergadering?

Een goed functionerende projectstructuur in de maakindustrie vraagt om een onderscheid tussen drie niveaus van overleg. Op operationeel niveau bespreekt men de dagelijkse voortgang, knelpunten en korte termijn aanpassingen. Op tactisch niveau bewaakt men de planning, de taakverdeling en de samenhang tussen deelprojecten. Op strategisch niveau houdt men zicht op de doelstelling en de vraag of het project nog aansluit bij wat de organisatie werkelijk nodig heeft.

Wanneer deze niveaus door elkaar lopen, ontstaat verwarring. Een directeur die zich mengt in operationele details, blokkeert de ruimte van de projectleider. Een projectleider die strategische vragen vermijdt omdat hij geen conflicten wil, laat het project stuurloos worden. Bij softwareleveranciers als Tracy control, die werken met productiebedrijven in de maakindustrie, ziet men dat digitale hulpmiddelen pas effectief worden wanneer de onderliggende overlegstructuur op orde is. Zonder die basis levert een nieuw systeem slechts nieuwe verwarring op een ander scherm.

Wat helpt, is het expliciet benoemen van wie op welk niveau spreekt en beslist. Dat klinkt formeel, maar het voorkomt dat vergaderingen uitmonden in discussies waarbij iedereen gelijk heeft en niemand een besluit neemt. Een eenvoudige afspraak over wie de gespreksleider is en wie de beslisser, verandert de dynamiek merkbaar.

Rollen herijken als voorwaarde voor herstart

Wanneer een project is vastgelopen, is de verleiding groot om opnieuw te beginnen met een nieuwe planning, een nieuw team of een nieuwe methode. Die aanpak miskent echter dat de oorzaak van het vastlopen zelden in de planning zat. Een herstart is alleen zinvol als men eerst begrijpt wat er de eerste keer is misgegaan.

In veel gevallen blijkt dat de rollen niet overeenkomen met de werkelijke verhoudingen in de organisatie. Iemand is formeel projectleider, maar heeft in de praktijk geen invloed op de mensen die hij aanstuurt. Of een kwaliteitsmanager is aangewezen als proceseigenaar, terwijl de productiemanager de feitelijke beslissingen neemt. Zolang die discrepantie niet wordt benoemd, zal een herstart dezelfde patronen herhalen.

Een nuttige oefening is het in kaart brengen van wie in de organisatie feitelijk gezag heeft op de terreinen die het project raakt. Dat is niet hetzelfde als wie er op het organogram boven staat. Gezag in een productiebedrijf hangt samen met kennis van de processen, vertrouwen van de collega’s en de mate waarin iemand in het verleden goed heeft geoordeeld. Als de projectstructuur daar niet op aansluit, werkt men voortdurend tegen de stroom in.

Een herstart vraagt ook om een eerlijk gesprek over wat er de vorige keer niet is gezegd. Dat is een ongemakkelijk gesprek, zeker in organisaties waar men gewend is problemen op te lossen door door te gaan. Maar zonder dat gesprek bouwt men op een fundament dat al eerder heeft gezwicht.

Hieronder staan een aantal aandachtspunten die bij een herstart van een vastgelopen productieproject regelmatig terugkeren:

  • Is duidelijk wie de eindverantwoordelijke is en wat dat mandaat inhoudt?
  • Zijn de rollen van projectleider, proceseigenaar en lijnmanager van elkaar onderscheiden?
  • Weten de betrokkenen op de werkvloer wat er van hen verwacht wordt en wanneer?
  • Is er een moment ingebouwd waarop het project zichzelf kritisch evalueert?
  • Wordt weerstand benoemd als informatie, of weggezet als obstructie?
  • Is de doelstelling van het project nog steeds actueel, of is de context ondertussen veranderd?
  • Zijn de overlegmomenten ingericht op het juiste niveau, of worden operationele en strategische vragen door elkaar behandeld?

Deze vragen zijn niet bedoeld als checklist die men afdrukt en afvinkt. Ze zijn bedoeld als aanleiding voor een gesprek dat men in veel organisaties liever uitstelt.

Veelgestelde vragen over productieproces en projectsturing

Waarom mislukken verbeterprojecten in productiebedrijven zo vaak?

De meest voorkomende reden is niet een gebrek aan kennis of middelen, maar een onduidelijke rolverdeling gecombineerd met een overlegstructuur die niet aansluit bij de werkelijke besluitvorming in de organisatie. Mensen weten wat er moet gebeuren, maar niet wie het mag beslissen of wie er verantwoordelijk is als het misgaat. Dat leidt tot uitstelgedrag, onderlinge afhankelijkheden die niemand oplost en een project dat langzaam wegzakt zonder dat iemand het expliciet stopzet.

Hoe weet ik of een project werkelijk vastloopt of tijdelijk vertraging heeft?

Dat onderscheid is minder scherp dan het lijkt. Een tijdelijke vertraging heeft een aanwijsbare oorzaak die men kan adresseren: een leverancier die te laat is, een medewerker die uitvalt, een technische complicatie. Een vastgelopen project kenmerkt zich door het ontbreken van een dergelijke oorzaak. Men vergadert, men rapporteert, maar er wordt niets besloten en niemand voelt zich geroepen om door te pakken. Als men in een project meer energie steekt in het uitleggen waarom het moeilijk is dan in het oplossen van de moeilijkheid, is dat een teken dat er iets structurelers aan de hand is.

Wat is het verschil tussen een functie en een rol in de context van projectsturing?

Een functie beschrijft wat iemand doet in de lijnorganisatie: zijn takenpakket, zijn positie in de hiërarchie, zijn formele bevoegdheden. Een rol in een project beschrijft wat iemand bijdraagt aan een specifiek doel, los van zijn positie in de organisatie. Iemand kan in de lijn een ondergeschikte positie hebben maar in een project de meest gezaghebbende stem zijn, omdat hij de kennis heeft die anderen ontberen. Als men die twee door elkaar haalt, ontstaan er projectteams die op papier goed zijn samengesteld maar in de praktijk niet functioneren, omdat de formele hiërarchie de inhoudelijke verhoudingen overschrijft.

Meer om te lezen